Đôi điều suy nghĩ về văn hóa Sa Huỳnh

Thứ tư - 03/10/2018 05:46
Di tích Sa Huỳnh được phát hiện năm 1909, do M. Vinet, là viên thuế quan người Pháp đã tìm thấy số lượng lớn chum gốm do dân chúng đào bới xuất lộ trong cồn cát ven biển của vùng Sa Huỳnh, cực Nam tỉnh Quảng Ngãi. Năm 1936, M. Colani định danh văn hóa của cư dân tiền sử có táng tục mộ chum với thuật ngữ Văn hóa Sa Huỳnh.
 
Van Hoa Sa Huynh


Đến nay bằng các cuộc khai quật nghiên cứu khảo cổ đã xác nhận không gian phân bố của văn hóa Sa Huỳnh, phía Bắc giao lưu với văn hóa Đông Sơn ở địa điểm Bãi Cọi (Hà Tĩnh), phía Nam có một vùng giao thoa với văn hóa Đồng Nai ở Bình Thuận, phía Tây phân bố ở rìa Đông Trường Sơn đến mạn trung du, đồng bằng, phía Đông phân bố ở các đảo ven bờ của biển Đông. Tuy không gian phân bố của văn hóa Sa Huỳnh rộng lớn như vậy, nhưng vùng trung tâm của văn hóa Sa Huỳnh được xác định là khu vực các tỉnh Quảng Ngãi, Quảng Nam và phía Bắc tỉnh Bình Định, trong đó, tỉnh Quảng Ngãi được xem là vùng lõi của văn hóa Sa Huỳnh.

Từ các giá trị của văn hóa Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi.

Quảng Ngãi là vùng đất phát hiện đầu tiên và xác lập tên gọi văn hóa Sa Huỳnh, được các nhà khảo cổ học Phương Tây và Việt Nam khai quật nghiên cứu trong suốt thế kỷ XX. Từ năm 1909 đến năm 1961, các học giả Phương Tây như M. Colani, O. Jansee, L. Malleret, W.G.Solheim II đã tập trung nghiên cứu tư liệu tại Sa Huỳnh và so sánh các nơi khác để xác lập tên gọi, mối quan hệ của văn hóa Sa Huỳnh và các văn hóa khảo cổ đồng đại khác ở khu vực Đông Nam Á.

Các đợt khai quật khảo cổ sau năm 1975 tại Long Thạnh đã đem lại nhận thức mới về văn hóa Sa Huỳnh so với quan niệm của các học giả Phương Tây. Lớp cư trú tìm thấy ở tầng văn hoá của di tích Long Thạnh dày đến 2m chứng tỏ dân văn hoá Sa Huỳnh đã sinh sống có tính chất lâu dài không phải là tạm cư hay từ biển đến như những quan điểm của các học giả người Pháp. Từ đó khẳng định tính bản địa của văn hóa Sa Huỳnh là văn hóa khảo cổ được hình thành, phát sinh, phát triển ngay trên dải đất miền Trung Việt Nam, chứ không phải du nhập văn hóa hay trôi dạt văn hóa từ nơi khác.

Qua nghiên cứu cũng cho thấy quan hệ giao lưu văn hóa rộng mở của trung tâm Sa Huỳnh với các trung tâm văn hóa khác ở khu vực Đông Nam Á trong thời đại kim khí. So sánh gốm Kalanay (Philippin) và gốm Sa Huỳnh tại Sa Huỳnh, W.G SolheimII đã tìm thấy các điểm tương đồng về loại hình, kỹ thuật xử lý bề mặt gốm, từ đó ông cho rằng gốm Sa Huỳnh và gốm Kalanay có chung một nguồn gốc. Các nhà khảo cổ cũng phát hiện các hiện vật đặc trưng của văn hóa Sa Huỳnh như khuyên tai 3 mấu Sa Huỳnh có mặt ở vùng Đông Nam Á hải đảo, khuyên tai hai đầu thú Sa Huỳnh có mặt ở văn hóa Đông Sơn (Việt Nam), Bản Chiềng, Non Nok Tha (Thái Lan).

Đến sự đa dạng của văn hóa Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi.

Kết quả nghiên cứu khảo cổ học văn hóa Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi đã làm rõ diện mạo đa dạng về phân bố của văn hóa Sa Huỳnh ở vùng lõi trung tâm này, không gian văn hóa Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi có sự đa dạng về phức hệ sinh thái - văn hóa, bao gồm phức hệ sinh thái văn hóa thung lũng núi, trung du, phức hệ sinh thái văn hóa đồng bằng và phức hệ sinh thái biển, đảo.

Phức hệ sinh thái thung lũng núi, trung du: Con người cư trú nơi đây từ thời đại đá cũ đến thời đại đá mới, đặc biệt có sự vượt bậc về dân số cùng các điểm tụ cư quan trọng phát triển nhanh chóng trong thời đại kim khí. Các di tích tiền Sa Huỳnh, Sa Huỳnh kéo dài suốt trong thời đại kim khí, khoảng trên 3000 năm đến thế kỷ đầu công nguyên. Họ thích ứng với hệ sinh thái vùng thung lũng núi với kinh tế khai thác lâm thổ sản, săn bắt thú rừng, hái lượm rau củ, khai thác thủy sản dưới sông suối. Đặc biệt với đường sông, họ chuyển tải sản vật thu được về xuôi để đổi lấy muối ăn, các vật dụng sinh hoạt, đồ trang sức. Và cư dân Sa Huỳnh ở vùng thung lũng núi, trung du trở thành cầu nối trung chuyển giữa vùng đồng bằng và Tây Nguyên qua các tuyến đường sông, đường rừng. Thống kê vùng núi Quảng Ngãi có vài chục điểm cư trú của cư dân tiền sử ở vùng thung lũng núi, ven sông, hiện đang có nguy cơ bị biến mất vĩnh viễn do việc xây dựng hồ đập dâng nước để làm thủy điện.

Phức hệ sinh thái văn hóa đồng bằng: cư dân văn hóa Sa Huỳnh cư trú ở các đồng bằng, cồn cát gần sông, bàu, đầm, cửa biển để khai thác thủy sản, trồng trọt, trao đổi hàng hóa. Đặc biệt nơi cửa biển, cư dân Sa Huỳnh tiếp cận giao thương với bên ngoài, trao đổi sản vật từ rừng núi và đổi lấy các hàng hóa, vật dụng, đồ trang sức từ các thuyền buôn trên biển. Các điểm cư trú của cư dân Sa Huỳnh dọc các cửa biển nhanh chóng phát triển thành nơi sầm uất.

Phức hệ sinh thái biển, đảo: Cư dân văn hóa Sa Huỳnh trên đảo Lý Sơn có nguồn gốc di cư từ đất liền, họ đã tụ cư nơi đây khoảng từ 2.500 năm đến thế kỷ đầu sau Công nguyên. Sống trong môi trường biển đảo, cư dân Sa Huỳnh khai thác các nguồn lợi thủy sản từ biển, sử dụng các sản vật biển để làm đồ trang sức. Đặc biệt trong môi trường biển đảo, cư dân Sa Huỳnh giao lưu rộng rãi với bên ngoài thông qua các tuyến đường buôn bán trên biển từ Bắc xuống, từ Nam lên, từ phía Đông vào và từ trong lục địa ra. Do nằm trên dòng chảy văn hóa Tây Thái Bình Dương nên cư dân Sa Huỳnh trên đảo Lý Sơn có nét văn hóa gần gũi với cư dân vùng Malayo - Polinesiens.

Như vậy, vùng đất Quảng Ngãi với đặc trưng là vùng lõi trung tâm của văn hóa Sa Huỳnh đã cho thấy sự hiện diện đầy đủ và nổi bật của ba phức hệ sinh thái - văn hóa phân bố trên ba vùng: Núi, trung du - Đồng bằng - Đảo gần bờ, tạo nên diện mạo đa sắc về văn hóa Sa Huỳnh mà các nơi khác không có được.

Ứng xử với di sản Văn hóa Sa Huỳnh

Để bảo tồn di sản văn hóa Sa Huỳnh và phát huy đúng mức tiềm năng của nền văn hóa Sa Huỳnh đối với phát triển ngành du lịch, cần đầu tư xây dựng hồ sơ di sản Văn hóa Sa Huỳnh tại vùng lõi trung tâm ở Quảng Ngãi trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Muốn vậy, cần phải tiến hành một số việc sau.

1.  Nghiên cứu khai quật khảo cổ các khu mộ chum, vò ở địa điểm đại diện tiêu biểu của ba khu vực Thung lũng sông Tang (miền núi Sơn Hà), cồn cát cổ Sa Huỳnh (trung tâm Sa Huỳnh) và đảo Lý Sơn. Các hố khai quật nên được xử lý bảo quản và bảo tồn tại chỗ vừa phục vụ mục đích nghiên cứu vừa để phục vụ du khách.

2. Bảo tồn nguyên trạng các di tích Champa phát lộ tại khu vực Sa Huỳnh liền kề với các di tích văn hóa Sa Huỳnh ở Phú Khương, Thạnh Đức, Sa Huỳnh, gồm tháp Champa ở Gò Đá, núi Một, cầu đá Champa, bia ký chữ Chăm cổ, con đường cổ xếp đá, hệ thống thủy lợi cổ xếp đá, hệ thống khoảng 20 giếng Champa gắn liền với làng cổ.

3. Bảo tồn và phát huy giá trị đầm An Khê, vốn là sinh cảnh của cư dân Sa Huỳnh, Champa và Việt.

4. Quảng bá du lịch về lịch sử văn hóa, thắng cảnh của vùng Sa Huỳnh, bao gồm đồng muối Sa Huỳnh và các sinh hoạt văn hóa vật thể và phi vật thể; núi Hóc Mó và cửa biển Sa Huỳnh; đầm An Khê, cửa Lỗ và núi Một.

Năm 2019 sẽ kỷ niệm 110 năm phát hiện và nghiên cứu văn hóa Sa Huỳnh tại Quảng Ngãi, thiết nghĩ nên tổ chức một hội thảo khoa học tầm quốc tế để tiếp tục củng cố cứ liệu khoa học và thu hút sự nghiên cứu của các nhà khoa học về văn hóa Sa Huỳnh, không chỉ với những di chỉ khảo cổ trong lòng đất mà còn cả không gian văn hóa đặc hữu của vùng đất này.
 

Tác giả bài viết: TS. Đoàn Ngọc Khôi

Thời tiết Q.Ngãi
Tỉnh Quảng Ngãi, VN
01:48 T5
Thời tiết hôm nay: mây đen u ám
mây đen u ám
27.25
°C
Độ ẩm: 73 %
Gió: 0.69 m/s
Nhiệt độ thấp nhất/cao nhất: 27.25 °C - 27.25 °C
Mặt trời mọc: 18:32
Mặt trời lặn: 07:05
Liên kết
Truy cập
  • Đang truy cập8
  • Hôm nay295
  • Tháng hiện tại86,884
  • Tổng lượt truy cập423,781

Liên hệ quảng cáo 02553.829.473

Ban quản lý Công viên địa chất Lý Sơn - Sa Huỳnh

Địa chỉ: 105 Hùng Vương, TP Quảng Ngãi, Tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam.
Số điện thoại: 02553.829.473.
Email: lysongeoparkvn@gmail.com
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây