LÝ SƠN - SA HUỲNH: Diện mạo một công viên địa chất toàn cầu

Thứ bảy - 04/05/2019 00:02
Công viên địa chất
Công viên địa chất (geopark) là một khu vực tự nhiên, độc đáo, có ranh giới rõ ràng, chứa đựng một tập hợp các di sản địa chất có giá trị khoa học, phân bố trong phạm vi nhất định, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên, đồng thời chứa đựng các giá trị về đa dạng sinh học, khảo cổ, lịch sử, văn hóa xã hội và có diện tích đủ lớn để phát triển kinh tế địa phương, nổi bật là thông qua hình thức phát triển du lịch và các dịch vụ phụ trợ khác. Một công viên địa chất khi hội tụ đủ điều kiện sẽ được UNESCO công nhận là Công viên địa chất Toàn cầu (Global geopark).

Với nội hàm như vậy, việc xây dựng và phát triển một công viên địa chất, nhất là công viên địa chất toàn cầu, tự nó thúc đẩy những lợi ích thiết thực cho người dân: (1) Du lịch tăng trưởng do các giá trị về địa chất và văn hóa tích hợp trong lãnh thổ công viên được phát huy, (2) Tạo thêm nhiều công ăn việc làm cho cộng đồng địa phương, (3) Nâng cao nhận thức cho người dân về môi trường, địa chất và văn hóa, và (4) từ đó bảo vệ hiệu quả hơn các điểm di sản có giá trị.

 
2uggp and ggn logos
CVĐCTC UNESCO và Mạng lưới CVĐCTC

Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh
Xác hỏa sơn trơ gan tuế nguyệt, 
Hồn cát vàng vọng chốn năm châu.


Tại Quảng Ngãi, sau một thời gian xây dựng và phát triển, diện mạo của một công viên địa chất toàn cầu đang định hình và từng bước hoàn chỉnh trên quê hương núi Ấn, sông Trà. Trải dài trên địa bàn của 9 huyện, thành phố, Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh có diện tích tự nhiên khoảng trên 2000 km2 đất liền và 2600 km2 mặt biển, dân số trên 900 ngàn người.

Như mọi công viên địa chất khác trên thế giới, Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh có thể được tiếp cận từ nhiều phương diện khác nhau như một chỉnh thể thống nhất trong đa dạng. Từ góc nhìn về giá trị, kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước khẳng định, đây là khu vực có giá trị địa chất, địa mạo kỳ thú, văn hóa đặc sắc, và đa dạng sinh học hấp dẫn, xứng đáng được UNESCO bổ sung vào danh mục Mạng lưới công viên địa chất toàn cầu (Global Geoparks Network).

Về địa chất, cụm núi lửa biển Lý Sơn – Bình Châu và vùng phụ cận phát lộ nhiều loại đất đá, nham thạch tiêu biểu cho các chế độ phun trào khác nhau trong giai đoạn Kỷ đệ tứ, cách ngày nay khoảng 11 triệu đến 4500 năm. Chứng tích của quá trình hoạt động kiến tạo là nhiều miệng núi lửa hiện diện trên đảo Lý Sơn. Hoạt động phun trào và tắt đi của núi lửa đã tạo nên những cảnh quan thiên nhiên kỳ thú trên đảo, tiêu biểu là vách đá hang Câu, cổng Tò Vò, miệng Giếng Tiền và miệng Thới Lới, những điểm địa chất có ý nghĩa khoa học và giá trị du lịch. Quá trình kiến tạo còn tạo một lớp đất bazan màu mỡ trải trên bề mặt đảo ở phía nam thích hợp cho nhiều loại cây trồng, đồng thời còn tạo nên những rạn đá ngầm, điều kiện tốt cho các loài thủy tộc sinh sống.

Về văn hóa, Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh là một khu vực có mật độ dày đặc, hòa quyện các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể từ các dòng chảy văn hóa khác nhau: Văn hóa thời đồ đá cũ và mới, Văn hóa Sa Huỳnh, Văn hóa Chăm pa, Văn hóa Đại Việt. Riêng Văn hóa Sa Huỳnh, các di chỉ khảo cổ và hiện vật chứng minh không gian này tích hợp đầy đủ cả 3 phức hệ sinh thái-văn hóa: (1) Sinh thái-Văn hóa vùng núi, (2) Sinh thái-Văn hóa vùng đồng bằng, thung lũng, và (3) Sinh thái-Văn hóa vùng biển, đảo. Văn hóa Sa Huỳnh từ hơn 100 năm qua đã được biết đến như một nền văn hóa đặc sắc ở miền Trung, cơ bản đồng đại với nền Văn Hóa Đông Sơn ở miền Bắc và Văn hóa Óc Eo ở miền Nam, Việt Nam. Bên cạnh di chỉ khảo cổ hồ Nước Trong thuộc phức hệ miền núi, phức hệ đồng bằng nổi tiếng với phát hiện lần đầu tiên vào năm 1909 khi nhà khảo cổ học người Pháp M. Vinet tìm thấy bên đầm An Khê, đầm nước ngọt ở Sa Huỳnh, Đức Phổ, Quảng Ngãi, một số lượng lớn quan tài bằng chum. Người ta gọi Di tích khảo cổ đó là Kho Chum Sa Huỳnh (Dépot à Jarres Sa Huỳnh). Các cuộc khai quật vào nhiều năm sau tại di tích gò Ma Vương hay còn gọi là Long Thạnh, Đức Phổ đã đưa đến những nhận định khoa học về niên đại sớm nhất của nền văn hóa Sa Huỳnh: Xuất hiện cách nay khoảng 3.000 năm và kết thúc vào thế kỷ thứ 1, văn hóa Sa Huỳnh có lẽ đã tồn tại hơn 5.000 năm kéo dài từ hậu kỳ thời đại đồ đá mới đến đầu thời đại đồ sắt trải dài trên một không gian rộng lớn từ tỉnh từ Quảng Bình đến các tỉnh Nam Trung bộ và Tây Nguyên, với Sa Huỳnh, Đức Phổ, Quảng Ngãi được xem là cái nôi của nền văn hóa cổ xưa này. Tiểu biểu cho phức hệ Sinh thái-Văn hóa biển đảo là Lý Sơn. Nơi đây, trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, sự cộng cư của các dân tộc Việt, Hrê, Cor, Ca dong tạo nên những sắc màu văn hóa phong phú, đa dạng, giao thoa và tiếp biến lẫn nhau. Bên cạnh nhiều đền, chùa, miếu mạo, các lễ hội (điển hình là Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa) thuộc thời hiện đại của cư dân Đại Việt, Lý Sơn được biết đến với hai di chỉ khảo cổ nổi tiếng Xóm Ốc và Suối Chình, minh chứng cho sự tồn tại của cư dân Sa Huỳnh cách đây khoảng trên dưới 2500 năm. Chìm trong vùng biển Bình Châu - Lý Sơn là nghĩa địa tàu đắm với hàng chục con tàu đắm cổ trong đó chứa đựng nhiều loại hình hiện vật có niên đại từ 500 đến 1000 năm, một bộ phận của con đường gốm sứ trên biển, phản ảnh quá trình giao thương trong nước cũng như của Việt Nam với các nước trong khu vực.

 
5 go ma vuong 1978
Gò Ma Vương (năm 1978)

Về đa dạng sinh học, vùng biển thuộc Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh có trên 700 loài động thực vật, bao gồm 200 loài cá, 137 loài rong biển, 70 loài thân mềm, 157 loài san hô, 96 loài giáp xác, 07 loài cỏ biển. Ngoài ra, vùng biển này còn có 25 loài nằm trong danh mục các loại thủy sản có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam, đặc biệt trong số năm loài rùa biển có nguy cơ tuyệt chủng trên thế giới thì vùng biển Quảng Ngãi có đến bốn loài gồm: Rùa da, vích, đồi mồi và đồi mồi dứa. Trên cạn, trong tổng số 478 loài động vật có xương sống được tìm thấy tại các hệ sinh thái trên địa bàn công viên địa chất Lý Sơn – Sa Huỳnh, có 53 loài động vật quý hiếm được sách đỏ Việt Nam ghi nhận ở các bậc khác nhau. Vùng núi Ba Tơ và Trà Bồng ghi nhận được gần 60 loài bò sát lưỡng cư, 32 loài thú (trong đó có 15 loài dơi) và 52 loài chuồn chuồn, trong đó có 30 loài trong sách đỏ Việt Nam và 71 loài trong danh sách đỏ của Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế. Rừng tự nhiên khu vực Công viên địa chất Lý Sơn – Sa Huỳnh có nhiều loài cây gỗ quý như sến, chò, giổi, lim, táu, trắc, kiền; đồng thời có nhiều loại cây đặc sản rừng có giá trị như các loài cây dược liệu quý: Sa nhân, hà thủ ô, gừng gió, quế, lan kim tuyến, lan đá; các loài cây là nguyên liệu cho tiểu thủ công nghiệp: Mây, lá nón. Những thực vật đặc trung cho hệ thực vật miền Nam và cao nguyên như bằng lăng, dầu rái, sao, trắc và hệ thực vật miền Bắc như quế rừng, ngọc lan cũng được ghi nhận tại đây.

Tiếp cận từ khả năng khai thác, phát triển du lịch, Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh là một điểm đến kỳ thú với hàng loạt các điểm địa chất (geosite) và điểm văn hóa (cultural site) đan xen và tích hợp lẫn nhau, bố cục theo tuyến tính (đông, tây, nam, bắc), mang chủ đề riêng cho từng tuyến. Khoảng 90 điểm di sản có chọn lọc phân bố trên bốn tuyến hội tụ với nhau tạo nên diện mạo Miền đất của những chuyển động (The Land of Motions). Đó chính là chủ đề của Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh.
Vách núi lửa Thới Lới

Bí ẩn nơi đảo thiêng (Voyage to the sacred island) là tuyến phía Đông. Đây chính là chuyến hải trình tham quan đảo Lý Sơn, được xem là vùng lõi của Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh. Với 30 điểm di sản địa chất và văn hóa đan xen và tích hợp lẫn nhau, Lý Sơn mê hoặc lòng người bởi Vách Hang Câu, miệng Giếng Tiền, miệng Thới Lới như thể dẫn dụ du khách lạc vào bảo tàng tự nhiên của lớp vỏ trái đất cách đây từ vài ngàn năm đến hàng chục triệu năm, thời điểm có lẽ biển không giống như bây giờ, mà tiến, thoái kỳ ảo. Lý Sơn không chỉ là bí ẩn của đội hùng binh năm xưa vâng mệnh các vị vua, chúa thời Nguyễn quyết dứt áo ra đi, một đi không trở lại để xác lập chủ quyền và bảo vệ biên cương tổ quốc, mà còn là bí ẩn của lớp cư dân bản địa từng sinh sống trên đảo 2500 năm về trước, cư dân Sa Huỳnh, lưu vết lại tại các di chỉ khảo cổ Xóm Ốc, Suối Chình. Hòn đảo thiêng này còn là bí ẩn của các rạn san hô, nổi và chìm, của san hô hóa thạch hình cối xay, của các miệng núi lửa nằm sâu trong lòng biển, của cổng tò vò trên cạn và dưới nước; bí ẩn của những phương thức canh tác độc đáo tạo nên một vương quốc tỏi giữa đại dương bao la.
 
0bia 4
Thác Suối Chè (Trà Bồng)
Ngược lên phía Tây, đại ngàn trùng điệp của hương quế Trà Bồng, người ta sẽ bị cuốn vào Vũ điệu thời gian (Continent’s dances through times). Đó là vũ điệu của lục địa cổ, của các lớp thạch quyển nâng lên, hạ xuống, của các lớp đá biến chất va chạm vào nhau trong quá trình kiến tạo. Âm thanh của những va chạm ấy như còn vang vọng trong đại ngàn của núi rừng, như thể giữ nhịp cho vũ khúc thời gian tiếp diễn. Quay vòng theo vũ điệu này, du khách sẽ có cơ hội đặt chân đến đỉnh Cà Đam, nóc nhà Quảng Ngãi với độ cao trên 1400 m so với mực nước biển. Nhờ luật tục lâu đời gìn giữ rừng thiêng, núi cấm của tộc người Cor nên Cà Đam vẫn còn giữ được sinh cảnh tự nhiên khá nguyên vẹn với những mảng rừng nguyên sinh, hệ động thực vật phong phú, nhiều loài quý hiếm. Có lẽ phần nào nhờ độ cao của nóc nhà này, và nhiều dãy núi trùng điệp khác mà vùng lục địa cổ phía Tây này sở hữu cơ man nào là thác, từ thác Con Lam, Cà Đú, Trà Căng, Óc Sơn cho đến Suối Chè hình thành do hoạt động dứt gãy kiến tạo với các biểu hiện nứt vỡ và thạch anh hóa mạnh mẽ các đá trầm tích thuộc hệ tầng A Vương. Đây cũng là vùng đất có Điện Trường Bà linh thiêng, nơi vào tháng 4 Âm lịch hàng năm không chỉ dân trong vùng mà khách thập phương cũng đổ về dự lễ, khấn vái đặng mưa thuận gió hòa, cầu an, cầu tự. Nghe đâu, các nhà khoa học còn đang tranh cãi dữ dội về một điểm gần công trình thủy lợi đầu mối Thạch Nham có tên gọi “Điểm khởi nguồn”, tức là sự sống chỉ bắt đầu tồn tại sau khi điểm này được hình thành. Nghe nói khoảng 2,5 tỷ năm. Từ khu vực đầu nguồn này xuôi theo dòng Trà Khúc, du khách sẽ có cơ hội tắm bùn thỏa thích tại khu vực suối khoáng nóng Nghĩa Thuận, cứ xuôi dòng nữa thế nào cũng được thưởng thức món cá bống Sông Trà.        
 
dsc 4444
Bia ký Chăm (Đức Phổ)

Xuôi về phía Nam cũng chính là bắt đầu Hành trình ngược về các nền văn hóa cổ (Journey back to the ancient cultures) mà chỉ tên gọi thôi cũng làm người ta liên tưởng đến một không gian xưa ẩn hiện dấu tích của các nền văn hóa rực rỡ một thời. Nhiều công cụ lao động bằng sắt, đồ thờ bằng đồng, đồ trang sức bằng đá bán quý và thủy tinh, đặc biệt là Kho chum Sa Huỳnh được phát hiện quanh đầm nước ngọt An Khê không chỉ hé lộ việc cư dân Sa Huỳnh cổ sống chủ yếu bằng nghề nông và đi biển, có nền sản xuất hàng hóa, giao thương khá phát triển, mà còn khẳng định một tục táng khu biệt rất điển hình. Xa hơn chút về phía nam An Khê là đầm nước mặn nằm trong chuỗi tiến hóa của văn hóa Sa Huỳnh ở giai đoạn muộn hơn, hình thành do quá trình tombolo (doi cát nối đảo). Dù được coi là trung tâm của nền văn hóa Sa Huỳnh, khu vực này còn lưu dấu vết của nền văn hóa Chăm-pa (192-1832) rực rỡ không kém, như một tiếp nối của dòng chảy văn hóa. Những di chỉ của người Chăm gắn bó mật thiết với đá, như giếng đá, cầu đá, con đường đá, bia ký cổ trên đá cùng nhiều sự tích về quá trình giao hòa với văn hóa Đại Việt sau này.
 
dsc 7311 1
Thềm biển Lệ Thủy (Bình Sơn)

Tuyến phía Bắc công viên sẽ khiến du khách đắm chìm vào những Kí ức chiến tranh rồi tỉnh ra nhờ Tiếng vọng của biển (Waves of sea’s echoes and war stories). Lần theo hành trình này từ trung tâm thành phố, không thể bỏ qua đệ nhất thắng cảnh Quảng Ngãi Thiên Ấn Niêm Hà trước khi có cơ hội đắm mình vào biển cả bao la tại bãi biển Mỹ Khê tuyệt diệu. Nhưng trước đó không thể không dừng chân ngả ngũ kính chào và ngưỡng mộ tinh thần quả cảm của người con xứ Quảng, Trung thiên tướng quân Trương Định, rồi lặng người trước di ảnh đau thương của thường dân Sơn Mỹ. Những kí ức chiến tranh cứ hiện về từ tinh thần quật khởi của những người lính làm nên chiến thắng Vạn Tường đến những dân y ngày đêm chăm sóc và cứu chữa thương bệnh binh trong bóng đêm của địa đạo Đám Toái. Thoát ra khỏi những câu chuyện chiến tranh, du khách chợt bừng tỉnh trước tiếng gọi vọng lên từ biển Bình Châu, tiếng vọng của những con tàu đắm còn nằm mãi trong lòng đại dương. Những tiếng vọng của một thời giao thương, một con đường gốm sứ trên biển Đông, bên cạnh những thềm đá mài mòn, những vách đá chơi vơi, tạo tác của quá trình hoạt động núi lửa tạo nên những điểm địa chất lý thú ở Gành yến, Bình Châu.

Tựu trung, Công viên địa chất Lý Sơn-Sa Huỳnh hiện hữu như một Miền đất của những chuyển động. Chuyển động từ tây sang đông là sự dịch chuyển, nâng lên hạ xuống của lớp thạch quyển lục địa cổ Trà Bồng và miền tây Quảng Ngãi, là sự cuộn chảy của những dòng nham thạch trên đảo Lý Sơn. Chuyển động từ bắc xuống nam là dòng thời gian, dòng chảy của những nền văn hóa giao thoa và tiếp biến lẫn nhau từ Sa Huỳnh, Chăm-pa và Đại Việt.    

Tác giả bài viết: Nguyễn Minh Trí (Giám đốc Sở VH,TT&DL Quảng Ngãi; Phó Trưởng ban BQL CVĐC Lý Sơn - Sa Huỳnh)

Thời tiết Q.Ngãi
Tỉnh Quảng Ngãi, VN
01:57 T5
Thời tiết hôm nay: mây đen u ám
mây đen u ám
27.25
°C
Độ ẩm: 73 %
Gió: 0.69 m/s
Nhiệt độ thấp nhất/cao nhất: 27.25 °C - 27.25 °C
Mặt trời mọc: 18:32
Mặt trời lặn: 07:05
Liên kết
Truy cập
  • Đang truy cập74
  • Máy chủ tìm kiếm2
  • Khách viếng thăm72
  • Hôm nay418
  • Tháng hiện tại87,007
  • Tổng lượt truy cập423,904

Liên hệ quảng cáo 02553.829.473

Ban quản lý Công viên địa chất Lý Sơn - Sa Huỳnh

Địa chỉ: 105 Hùng Vương, TP Quảng Ngãi, Tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam.
Số điện thoại: 02553.829.473.
Email: lysongeoparkvn@gmail.com
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây